قانون مجازات اسلامی 1392
فصل ششم ـ موجبات ضمان
جنایت در صورتی موجب قصاص یا دیه است کـه نتیجۀ حاصله مستند بـه رفتار مرتکب باشد، اعم از آنکه بـه نحو مباشرت یا بـه تسبیب یا بـه اجتماع آنها انجام شود.
وجود فاصله زمانی، میان رفتار مرتکب و نتیجه ناشی از آن، مانع از تحقق جنایت نیست، مانند فوت ناشی از انتقال عامل بیماری کشنده، کـه حسب مورد موجب قصاص یا دیه است. حکم این ماده و ماده (492) این قانون در مورد کلیه جرایم جاری است.
مباشرت آن است کـه جنایت مستقیماً توسط خود مرتکب واقع شود.
هر گاه پزشک در معالجاتی کـه انجام می دهد، موجب تلف یا صدمه بدنی گردد، ضامن دیه است، مگر آنکه عمل او مطابق مقررات پزشکی و موازین فنّی باشد یا این کـه قبل از معالجه برائت گرفته باشد و مرتکب تقصیری هم نشود و چنانچه أخذ برائت از مریض بـه دلیل نابالغ یا مجنون بودن او، معتبر نباشد و یا تحصیل برائت از او بـه دلیل بیهوشی و مانند آن ممکن نگردد، برائت از ولی مریض تحصیل می شود.
تبصره 1 ـ در صورت عدم قصور یا تقصیر پزشک در علم و عمل برای وی، ضمان وجود ندارد، هر چند برائت اخذ نکرده باشد.
تبصره 2 ـ ولی بیمار اعم از ولی خاص است، مانند پدر و ولی عام کـه مقام رهبری است. در موارد فقدان یا عدم دسترسی بـه ولی خاص، رییس قوه قضاییه با إستیذان از مقام رهبری و تفویض اختیار بـه دادستان های مربوطه بـه اعطاء برائت بـه طبیب اقدام می نماید.
پزشک در معالجاتی کـه دستور انجام آن را بـه مریض یا پرستار و مانند آن صادر می نماید، در صورت تلف یا صدمه بدنی ضامن است، مگر آنکه مطابق ماده (495) این قانون عمل نماید.
تبصره 1 ـ در موارد مزبور، هر گاه مریض یا پرستار بداند کـه دستور اشتباه است و موجب صدمه و تلف می شود و با وجود این بـه دستور عمل کند، پزشک ضامن نیست بلکه صدمه و خسارت مستند بـه خود مریض یا پرستار است.
تبصره 2 ـ در قطع عضو یا جراحات ایجاد شده در معالجات پزشکی طبق ماده (495) این قانون عمل می شود.
در موارد ضروری کـه تحصیل برائت ممکن نباشد و پزشک برای نجات مریض، طبق مقررات اقدام بـه معالجه نماید، کسی ضامن تلف یا صدمات وارده نیست.
هر گاه شیئی کـه توسط انسان یا وسیله نقلیه حمل می گردد، بـه نحوی از انحاء موجب جنایت گردد، حمل کننده ضامن دیه است.
هر گاه کسی دیگری را بترساند و آن شخص در اثر ترس بی اختیار فرار کند یا بدون اختیار حرکتی از او سر بزند کـه موجب ایراد صدمه بر خودش یا دیگری گردد، ترساننده حسب تعاریف جنایات عمدی و غیر عمدی مسئول است.
در مواردی کـه جنایت یا هر نوع خسارت دیگر مستند بـه رفتار کسی نباشد، مانند اینکه در اثر علل قهری واقع شود، ضمان منتفی است.
هر گاه کسی بـه روی شخصی سلاح بکشد یا حیوانی مانند سگ را بـه سوی او برانگیزد یا هر کار دیگری کـه موجب هراس او می گردد، مانند فریاد کشیدن یا انفجار صوتی انجام دهد و بر اثر این ارعاب، شخص بمیرد یا مصدوم گردد، حسب مورد براساس تعاریف انواع جنایات بـه قصاص یا دیه محکوم می شود.
هر گاه کسی خود را از جای بلندی پرت کند و بر روی شخصی بیافتد و سبب جنایت شود، بر اساس تعاریف انواع جنایت؛ حسب مورد بـه قصاص یا دیه محکوم می شود، لکن اگر فعلی از او سر نزند و بـه علل قهری همچون طوفان و زلزله پرت شود و بـه دیگری بخورد و صدمه بـه او وارد کند، کسی ضامن نیست.
هر گاه کسی دیگری را بـه روی شخص ثالثی پرت کند و شخص ثالث یا شخص پرت شده بمیرد یا مصدوم گردد، در صورتی کـه مشمول تعریف جنایت عمدی نگردد، جنایت شبه عمدی است.
هر گاه راننده ای کـه با داشتن مهارت و سرعت مجاز و مطمئن و رعایت سایر مقررات در حال حرکت است، در حالی که قادر بـه کنترل وسیله نباشد و بـه کسی که حضورش در آن محل مجاز نیست، بدون تقصیر برخورد نماید، ضمان منتفی و در غیر این صورت راننده ضامن است.
تبصره 1 ـ در موارد فوق هر گاه عدم رعایت برخی از مقررات رانندگی تأثیری در حادثه نداشته باشد، بـه گونه ای کـه تقصیر مرتکب علت جنایت حاصله نباشد، راننده ضامن نیست.
تبصره 2 ـ حکم مندرج در این ماده در مورد وسایل و ابزارآلات دیگر نیز جاری است.
هر گاه هنگام رانندگی بـه سبب حوادثی مانند واژگون شدن خودرو و یا برخورد آن با موانع، سرنشینان خودرو مصدوم یا تلف شوند، در صورتی که سبب حادثه علل قهری همچون زلزله و سیل نبوده و مستند بـه راننده باشد، راننده ضامن دیه است. چنانچه وقوع حادثه مستند بـه شخص حقوقی یا حقیقی دیگری باشد، آن شخص ضامن است.
تسبیب در جنایت آن است کـه کسی سبب تلف شدن یا مصدومیت دیگری را فراهم کند و خود مستقیماً مرتکب جنایت نشود، بـه طوری کـه در صورت فقدان رفتار او جنایت حاصل نمی شد، مانند آنکه چاهی بکند و کسی در آن بیافتد و آسیب ببیند.
هر گاه شخصی در معابر و اماکن عمومی یا ملک دیگری بدون إذن مالک، گودالی حفر کند یا چیز لغزنده ای در آن قرار دهد و یا هر عملی انجام دهد کـه سبب آسیب دیگری گردد، ضامن دیه است، مگر اینکه فرد آسیب دیده با علم بـه آن و امکان اجتناب، عمداً با آن برخورد نماید.
هر گاه شخصی یکی از کارهای مذکور در ماده 507 این قانون را در ملک خویش یا مکانی کـه در تصرف و اختیار اوست، انجام دهد و سبب آسیب دیگری گردد، ضامن نیست، مگر اینکه شخصی را کـه آگاه بـه آن نیست بـه آنجا بخواند و بـه استناد آن، جنایتی بـه وی وارد گردد.
تبصره 1 ـ هر گاه شخص آسیب دیده بدون إذن مالک یا با إذنی کـه قبل از انجام اعمال مذکور از مالک گرفته، وارد شود و صاحب ملک از ورود او اطلاع نداشته باشد، مالک ضامن نیست، مگر اینکه صدمه یا تلف بـه علت اغواء، سهل انگاری در اطلاع دادن و مانند آن مستند بـه مالک باشد.
تبصره 2 ـ هر گاه کسی در ملک دیگری و بدون إذن او، مرتکب یکی از کارهای مذکور در ماده 507 این قانون گردد و شخص ثالثی کـه بدون إذن وارد آن ملک شده است، آسیب ببیند، مرتکب عهده دار دیه است، مگر اینکه بروز حادثه و صدمه مستند بـه خود مصدوم باشد، کـه در این صورت مرتکب ضامن نیست، مانند اینکه مرتکب علامتی هشدار دهنده بگذارد یا درب محل را قفل کند، لکن مصدوم بدون توجه بـه علائم یا با شکستن درب وارد شود.
هر گاه کسی در معابر یا اماکن عمومی با رعایت مقررات قانونی و نکات ایمنی؛ عملی بـه مصلحت عابران انجام دهد و اتفاقاً موجب وقوع جنایت یا خسارت گردد، ضامن نیست.
هر گاه شخصی با انگیزه احسان و کمک بـه دیگری رفتاری را کـه بـه جهت حفظ مال، جان، عرض یا ناموس او لازم است، انجام دهد و همان عمل موجب صدمه و یا خسارت شود، در صورت رعایت مقررات قانونی و نکات ایمنی، ضامن نیست.
کسی کـه در ملک خود یا در مکان یا راهی کـه توقف در آنجا مجاز است؛ توقف کند یا وسیلۀ نقلیه خود یا هر شیء مجاز دیگری را در آنجا قرار دهد و شخصی با آنها برخورد کند و مصدوم گردد یا فوت کند، ضامن نیست و چنانچه خسارتی بر او یا مالش وارد شود، برخورد کننده ضامن است.
هر گاه شخصی در محل هایی کـه توقف در آنها مجاز نیست، توقف نماید یا شیء و یا حیوانی را در این قبیل محل ها مستقر سازد یا چیز لغزنده ای در آن قرار دهد و دیگری بدون توجه بـه آنها در اثر برخورد یا لغزش مصدوم شود یا فوت کند یا خسارت مالی ببیند، شخص متوقف یا کسی کـه آن شیء یا حیوان را مستقر نموده یا راه را لغزنده کرده است، ضامن دیه و سایر خسارات می باشد، مگر آنکه عابر با وسعت راه و محل عمداً با آن برخورد کند، کـه در این صورت نه فقط خسارت بـه او تعلق نمی گیرد، بلکه عهده دار خسارت وارده نیز می شود.
هر گاه شخصی را کـه شبانه و بـه طور مشکوکی از محل اقامتش فرا خوانده و بیرون برده اند، مفقود شود، دعوت کننده، ضامن دیه اوست مگر اینکه ثابت کند کـه دعوت شده زنده است یا اگر فوت کرده بـه مرگ عادی یا علل قهری بوده کـه ارتباطی بـه او نداشته است یا اگر کشته شده دیگری او را بـه قتل رسانده است. این حکم در مورد کسی کـه با حیله یا تهدید یا هر طریق دیگری، کسی را برباید و آن شخص مفقود گردد نیز جاری است. تبصره ـ هر گاه پس از دریافت دیه، مشخص شود کـه شخص مفقود زنده است و یا قاتل شناسایی گردد، دیه مسترد می گردد و چنانچه اثبات شود کـه دعوت کننده شخص مفقود را عمداً کشته است قصاص ثابت می شود.
هر گاه در اثر علل قهری مانند سیل و زلزله مانعی بـه وجود آید و موجب آسیب گردد، هیچ کس ضامن نیست، گرچه شخص یا اشخاصی تمکن برطرف کردن آنها را داشته باشند و اگر سیل یا مانند آن، چیزی را بـه همراه آورد و لکن کسی آن را جایی نامناسب مانند جای اول یا در جای بدتری قرار دهد کـه موجب آسیب شود، عهده دار دیه است و اگر آن را از جای نامناسب بردارد و در جهت مصلحت عابران در جای مناسبتری قرار دهد ضامن نیست.
تبصره 1 ـ هر گاه مانع مزبور توسط شخصی بـه وجود آمده باشد، تغییردهنده وضعیت بـه حالت مناسبتر نیز ضامن نیست.
تبصره 2 ـ افراد یا دستگاه هایی کـه مسئولیت اصلاح یا رفع آثار این گونه حوادث را برعهده دارند، در صورت تقصیر یا قصور قابل استناد در انجام وظیفه، ضامن می باشند.
هر گاه قراردادن کالا در خارج مغازه یا توقف اتومبیل در مقابل منزل و امثال آن عرف و عادت شده باشد، گذارنده کالا یا متوقف کننده اتومبیل در صورت عدم منع قانونی و عریض بودن معبر و عدم ایجاد مزاحمت برای عابران، ضامن زیان های وارده نیست.
هر گاه کسی چیزی را در مکانی مانند دیوار یا بالکن ملک خود کـه قراردادن اشیاء در آن جایز است، قرار دهد و در اثر حوادث پیش بینی نشده بـه معبر عام و یا ملک دیگری بیافتد و موجب صدمه یا خسارت شود، ضمان منتفی است، مگر آنکه آن را طوری گذاشته باشد کـه نوعاً مستعد صدمه یا خسارت باشد.
اگر مالک یا کسی کـه عهده دار احداث ملکی است، بنایی را بـه نحو مجاز بسازد یا بالکن و مانند آن را با رعایت نکات ایمنی و ضوابط فنی کـه در استحکام بنا لازم است در محل مجاز احداث کند و اتفاقاً موجب آسیب یا خسارت گردد، ضامن نیست.
تبصره ـ اگر عمل غیرمجاز بـه گونه ای باشد کـه نتوان آن را بـه مالک مستند نمود، مانند آنکه مستند بـه مهندسان ذی ربط ساختمان باشد، ضمان از مالک منتفی و کسی کـه عمل مذکور مستند بـه اوست ضامن است.
هر گاه شخصی بنا یا دیواری را بر پایه محکم و با رعایت مقرراتی کـه در استحکام بنا و ایمنی لازم است؛ احداث نماید، لکن بـه علت حوادث پیش بینی نشده، مانند زلزله یا سیل، سقوط کند و موجب آسیب گردد، ضامن نیست و چنانچه دیوار یا بنا را بـه سمت ملک خود احداث نماید کـه اگر سقوط کند، طبعاً در ملک خود، سقوط می کند، لکن اتفاقاً بـه سمت دیگری سقوط نماید و موجب آسیب گردد، ضامن نیست.
هر گاه دیوار یا بنایی کـه بر پایه استوار و غیرمتمایل احداث شده است در معرض ریزش قرار گیرد یا متمایل بـه سقوط بـه سمت ملک دیگری یا معبر گردد، اگر قبل از آنکه مالک تمکّن اصلاح یا خراب کردن آن را پیدا کند، ساقط شود و موجب آسیب گردد، ضمان منتفی است، مشروط بـه آنکه بـه نحو مقتضی افراد در معرض آسیب را از وجود خطر آگاه کرده باشد. چنانچه مالک با وجود تمکن از اصلاح یا رفع یا آگاه سازی و جلوگیری از وقوع آسیب، سهل انگاری نماید، ضامن است.
تبصره ـ هر گاه دیوار یا بنایی کـه ساقط شده متعلق بـه صغیر یا مجنون باشد ولی او ضامن است و اگر بنای مذکور از بناهای عمومی و دولتی باشد، متولی و مسئول آن ضامن است.
هر گاه شخصی دیوار یا بنای دیگری را بدون إذن او متمایل بـه سقوط نماید، عهده دار صدمه و خسارت ناشی از سقوط آن است.
هر گاه شخصی در ملک خود یا مکان مجاز دیگری، آتشی روشن کند و بداند کـه بـه جایی سرایت نمی کند و غالباً نیز سرایت نکند، لکن اتفاقاً بـه جایی دیگر سرایت نماید و موجب خسارت و صدمه گردد، ضمان ثابت نیست و در غیر این صورت ضامن است.
متصرّف هر حیوانی کـه از احتمال حمله آن آگاه است، باید آن را حفظ نماید و اگر در اثر تقصیر او، حیوان مزبور بـه دیگری صدمه وارد سازد، ضامن است. ولی اگر از احتمال حمله حیوان آگاه نبوده و عدم آگاهی ناشی از تقصیر او نباشد، ضامن نیست.
تبصره 1 ـ نگهداری حیوانی کـه شخص توانایی حفظ آن را ندارد، تقصیر محسوب می شود.
تبصره 2 ـ نگهداری هر وسیله یا شیء خطرناکی کـه دیگران را در معرض آسیب قرار دهد و شخص قادر بـه حفظ و جلوگیری از آسیب رسانی آن نباشد، مشمول حکم تبصره (1) این ماده است.
هر گاه شخصی با إذن کسی کـه حق إذن دارد، وارد منزل یا محلی کـه در تصرف اوست، گردد و از ناحیه حیوان یا شییی کـه در آن مکان است، صدمه و خسارت ببیند، إذن دهنده ضامن است، خواه آن شیء یا حیوان قبل از إذن در آن محل بوده یا بعداً در آن قرار گرفته باشد و خواه إذن دهنده نسبت به آسیب رسانی آن علم داشته باشد، خواه نداشته باشد.
تبصره ـ در مواردی کـه آسیب مستند بـه مصدوم باشد، مانند آنکه وارد شونده بداند حیوان مزبور خطرناک است و إذن دهنده از آن آگاه نیست و یا قادر بـه رفع خطر نمی باشد، ضمان منتفی است.
هر گاه کسی کـه سوار حیوان است، آن را در معابر عمومی یا دیگر محل های غیرمجاز متوقف نماید، در مورد تمام خسارت هایی کـه آن حیوان وارد می کند و مستند بـه فعل شخص مزبور می باشد، ضامن است و چنانچه مهار حیوان در دست دیگری باشد، مهارکننده بـه ترتیب فوق ضامن است.
هر گاه شخصی عملی انجام دهد کـه موجب تحریک یا وحشت حیوان گردد، ضامن جنایت هایی است کـه حیوان در اثر تحریک یا وحشت وارد می کند، مگر آنکه عمل مزبور مصداق دفاع مشروع باشد.
هر گاه دو یا چند عامل، برخی بـه مباشرت و بعضی بـه تسبیب در وقوع جنایتی، تأثیر داشته باشند، عاملی کـه جنایت مستند بـه اوست ضامن است و چنانچه جنایت مستند بـه تمام عوامل باشد، بـه طور مساوی ضامن می باشند، مگر تأثیر رفتار مرتکبان متفاوت باشد کـه در این صورت هر یک بـه میزان تأثیر رفتارشان مسئول هستند. در صورتی که مباشر در جنایت بی اختیار، جاهل، صغیر غیرممیز یا مجنون و مانند آنها باشد فقط سبب، ضامن است.
هر گاه دو نفر بر اثر برخورد بی واسطه با یکدیگر کشته شوند یا آسیب ببینند، چنانچه میزان تأثیر آنها در برخورد مساوی باشد، در مورد جنایت شبه عمدی؛ نصف دیه هر کدام از مال دیگری و در مورد خطای محض نصف دیه هر کدام بـه وسیله عاقله دیگری پرداخت می شود و اگر تنها یکی از آنها کشته شود یا آسیب ببیند، حسب مورد عاقله یا خود مرتکب، نصف دیه را باید بـه مجنیٌ علیه یا اولیاء دم او بپردازند.
هر گاه در اثر برخورد دو وسیله نقلیه زمینی، آبی یا هوایی، راننده یا سرنشینان آنها کشته شوند یا آسیب ببینند، در صورت انتساب برخورد بـه هر دو راننده، هر یک مسئول نصف دیه راننده مقابل و سرنشینان هر دو وسیله نقلیه است و چنانچه سه وسیله نقلیه با هم برخورد کنند؛ هر یک از رانندگان مسئول یک سوم دیه راننده های مقابل و سرنشینان هر سه وسیله نقلیه می باشد و بـه همین صورت در وسایل نقلیه بیشتر، محاسبه می شود و هر گاه یکی از طرفین مقصر باشد، بـه گونه ای کـه برخورد بـه او مستند شود، فقط او ضامن است.
در کلیه مواردی کـه تقصیر موجب ضمان مدنی یا کیفری است، دادگاه موظف است استناد نتیجه حاصله بـه تقصیر مرتکب را احراز نماید.
هر گاه برخورد بین دو یا چند نفر یا وسیله نقلیه بر اثر عوامل قهری مانند سیل و طوفان بـه وجود آید، ضمان منتفی است.
در موارد برخورد؛ هر گاه حادثه بـه یکی از طرفین مستند باشد، مثل اینکه حرکت یکی از طرفین بـه قدری ضعیف باشد کـه اثری بر آن مترتب نگردد، تنها درباره طرفی کـه حادثه مستند بـه او است، ضمان ثابت است.
در برخورد دو وسیله نقلیه هر گاه رفتار هر دو یا یکی از آنها مشمول تعریف جنایات عمدی گردد حسب مورد بـه قصاص یا دیه حکم می شود.
هر گاه دو یا چند نفر بـه نحو شرکت سبب وقوع جنایت یا خسارتی بر دیگری گردند، بـه طوری کـه آن جنایت یا خسارت بـه هر دو یا همگی مستند باشد، بـه طور مساوی ضامن می باشند.
هر گاه بر اثر ایجاد مانع یا سببی؛ دو یا چند نفر یا وسیلۀ نقلیه با هم برخورد کنند و بـه علت برخورد آسیب ببینند و یا کشته شوند، مسبب ضامن است.
هر گاه دو یا چند نفر با انجام عمل غیرمجاز در وقوع جنایتی بـه نحو سبب و بـه صورت طولی دخالت داشته باشند، کسی کـه تأثیر کار او در وقوع جنایت قبل از تأثیر سبب یا اسباب دیگر باشد، ضامن است، مانند آنکه یکی از آنان گودالی حفر کند و دیگری سنگی در کنار آن قرار دهد و عابری بـه سبب برخورد با سنگ بـه گودال بیفتد کـه در این صورت، کسی کـه سنگ را گذاشته، ضامن است، مگر آنکه همه قصد ارتکاب جنایت را داشته باشند، کـه در این صورت شرکت در جرم محسوب می شود.
هر گاه در مورد ماده (535) این قانون؛ عمل یکی از دو نفر غیرمجاز و عمل دیگری مجاز باشد، مانند آنکه شخصی وسیله یا چیزی را در کنار معبر عمومی کـه مجاز است، قرار دهد و دیگری کنار آن چاهی حفر کند؛ کـه مجاز نیست، شخصی کـه عملش غیرمجاز بوده، ضامن است. اگر عمل شخصی پس از عمل نفر اول و با توجه بـه اینکه ایجاد آن سبب در کنار سبب اول موجب صدمه زدن بـه دیگران می شود انجام گرفته باشد، نفر دوم ضامن است.
در کلیه موارد مذکور در این فصل هر گاه جنایت منحصراً مستند بـه عمد و یا تقصیر مجنی علیه باشد، ضمان ثابت نیست. در مواردی کـه اصل جنایت مستند بـه عمد یا تقصیر مرتکب باشد، لکن سرایت آن مستند بـه عمد یا تقصیر مجنی علیه باشد، مرتکب نسبت بـه مورد سرایت ضامن نیست.
