قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب 1403/03/01
بند اول ـ جنبه های مادی حقوق ناشی از اختراع (33 - 53)
جنبه های مادی حقوق ناشی از اختراع یا حق بهره برداری انحصاری از آن، متعلق بـه دارنده گواهینامه اختراع (مالک اختراع) است.
مدت اعتبار گواهینامه اختراع ، مشروط بـه رعایت ماده 65 این قانون، بیست سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه است.
بهره برداری از اختراع ثبت شده در ایران، از سوی اشخاصی غیر از مالک اختراع، مشروط بـه موافقت مالک آن یا نماینده یا قائم مقام وی است. مالک اختراع ثبت شده یا نماینده یا قائم مقام او می تواند با رعایت مواد 38 و 58 این قانون علیه هر شخصی کـه بدون اجازه وی یا نماینده یا قائم مقام او، مبادرت بـه انجام یکی از اعمال مندرج در مواد 36 و 37 این قانون نموده و مرتکب نقض حقوق وی شده است، حسب مورد، دعوا یا شکایت خود را در مرجع صالح قضائی اقامه کند.
در صورتی کـه اختراع بـه صورت فراورده باشد، حقوق مادی ناشی از گواهینامه اختراع و بهره برداری انحصاری از آن عبارت است از:
1 ـ ساخت
2 ـ واردات
3 ـ عرضه برای فروش
4 ـ فروش و استفاده از فراورده
5 ـ ذخیره بـه قصد فروش یا عرضه برای فروش یا استفاده از فراورده
تبصره ـ بهره برداری های مندرج در این ماده شامل ریزسازواره (میکروارگانیسم) های دست ورزی شده موضوع گواهینامه اختراع کـه با قصد تجاری سازی از طریق تکثیر یا تولید مثل بـه دست آمده و واجد همان ویژگی های مورد ادعا در گواهینامه هستند نیز می شود.
در صورتی کـه اختراع بـه صورت فرایند باشد، حقوق مادی ناشی از گواهینامه اختراع عبارت است از:
1 ـ استفاده از فرایند
2 ـ موارد مندرج در ماده 36 این قانون در خصوص فراورده هایی کـه به طور مستقیم از طریق فرایند بـه دست می آید بجز ارقام گیاهی یا دامی تبصره ـ در خصوص فرایندهای زیستی موضوع گواهینامه اختراع کـه موجب تکثیر ریزسازواره (میکروارگانیسم) دست ورزی شده مورد ادعا می شود، فراورده هایی کـه به طور مستقیم از ریزسازواره (میکروارگانیسم) دست ورزی شده تکثیر شده بـه دست می آید، نیز مشمول این ماده است.
حقوق مادی ناشی از اختراع ثبت شده و بهره برداری از آن، شامل موارد زیر نمی شود:
1 ـ فروش مجدد فراورده هایی کـه توسط مالک اختراع یا با توافق او در بازار عرضه می شود.
2 ـ واردات فراورده هایی کـه توسط مالک یا با توافق او در بازار عرضه شده است. تبصره ـ مفاد بند های 1 و 2 این ماده شامل فروش مجدد فراورده هایی کـه حاوی منبع ژنی (ژنتیکی) قابل تکثیر هستند و توسط مالک اختراع یا با توافق او در بازار ارائه شده اند نیز می شود، مشروط بر آنکه ماده ژنی (ژنتیکی) بـه دست آمده بـه طور متوالی برای تکثیر یا رویش مجدد بکار گرفته نشود.
3 ـ استفاده از وسایل موضوع اختراع در هواپیماها، وسائط نقلیه زمینی یا کشتی های سایر کشورها کـه به طور موقت یا بـه طور تصادفی وارد حریم هوایی، مرزهای زمینی یا آبهای کشور می شوند.
4 ـ بهره برداری از اختراع کـه با هدف استفاده در تحقیقات علمی یا آزمایشی یا با اهداف آموزشی و پژوهشی انجام می شود.
5 ـ بهره برداری توسط هر شخصی کـه به صورت غیرمتقلبانه قبل از تقاضای ثبت اختراع یا در مواقعی کـه حق تقدم تقاضا شده است، قبل از تاریخ تقاضای حق تقدم همان اختراع، از اختراع استفاده می کرده یا اقدامات جدی و مؤثری جهت آماده شدن برای استفاده از آن در ایران بـه عمل آورده است، مشروط بر آنکه آن شخص اثبات نماید دانش اختراع را از طریق افشای اطلاعات در موعد مهلت ارفاقی مخترع کـه در آن اظهارنامه تسلیم شده است و یا در نتیجه نقض تعهدات خود نسبت بـه مالک اختراع یا نماینده وی بـه دست نیاورده است. حقوق استفاده کننده قبلی تنها بـه همراه شرکت یا کسب و کار یا بـه همراه بخشی کـه در آن از اختراع استفاده می شده یا مقدمات استفاده از آن فراهم گردیده، قابل انتقال یا واگذاری است.
6 ـ استفاده شخصی از اختراع بدون مقاصد تجاری
7 ـ اقدام مقدماتی برای استفاده تجاری از اختراع دارویی
8 ـ ساخت داروهای ترکیبی تک نسخه ای
9 ـ تغییر شیوه کاربرد داروی ثبت شده بدون تغییر در ماهیت
موارد صدور پروانه بهره برداری اجباری بـه شرح زیر است:
1 ـ اقتضای مصالح ملی و منافع عمومی: در مواردی کـه با نظر بالاترین مقام دستگاه اجرائی مربوط، مصالح ملی و منافع عمومی (مانند امنیت ملی، تغذیه، بهداشت یا توسعه سایر بخش های اقتصاد کشور) اقتضاء کند کـه دستگاه اجرائی یا اشخاص ثالث معین از اختراع بهره برداری کنند.
2 ـ اتخاذ رویه های ضد رقابتی: در صورتی کـه بهره برداری مالک اختراع یا اشخاص مجاز از طرف او، مغایر با رقابت آزاد باشد و بالاترین مقام دستگاه اجرائی مربوط، بهره برداری از اختراع را رافع مشکل تشخیص دهد.
3 ـ کوتاهی بهره برداری اختراع در ایران: هنگامی کـه سه سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه اختراع یا دو سال از تاریخ صدور گواهینامه اختراع گذشته و مخترع، بدون عذر موجه در ایران از آن بهره برداری نکرده یا بـه میزان کافی عرضه نکرده باشد. در محاسبه مهلت حمایت، مهلتی کـه طولانی تر است باید منظور گردد.
4 ـ وجود اختراعات وابسته: در مواردی کـه اختراع موخر کـه متضمن پیشرفت مهم فنی است و اهمیت اقتصادی قابل توجهی دارد بدون استفاده از یک اختراع مقدم، قابل بهره برداری نباشد.
برای تشخیص هریک از موارد مندرج در بندهای 1 تا 3 ماده 39 این قانون، موضوع در هیأتی مرکب از رئیس مرجع ثبت، بالاترین مقام دستگاه اجرائی ذی ربط (یا نمایندگان هریک از آنها) و یکی از قضات متخصص در این امر با انتخاب رئیس قوه قضائیه، مطرح می شود.
در صورت موافقت آن هیأت، دستگاه اجرائی یا اشخاص معین، بدون نیاز بـه موافقت مالک اختراع، از آن بهره برداری می کنند. بـه منظور انجام تمام وظایف اداری هیأت موضوع این ماده ، دبیرخانه ای تحت ریاست رئیس مرجع ثبت در آن مرجع تشکیل می شود.
تبصره 1 ـ تصمیم های هیأت لازم الاجرا بوده و ظرف بیست روز قابل اعتراض در مرجع صالح قضائی می باشد.
تبصره 2 ـ پروانه بهره برداری اجباری اختراعات دفاعی را کـه سازمان های دفاعی تقاضا کرده اند، توسط هیأتی بـه ریاست رئیس ستاد کل نیروهای مسلح یا نماینده وی و با عضویت نماینده وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و رئیس سازمان دفاعی متقاضی صادر می شود.
تصمیمات این هیأت، قابل اعتراض است. بـه این اعتراض در شعبه ویژه دیوان عدالت اداری کـه توسط رئیس قوه قضائیه تعیین می شود با دعوت از نماینده رئیس ستاد کل نیروهای مسلح رسیدگی می شود. در مواردی کـه در این قانون اتخاذ تصمیم بـه هیأت موضوع این ماده واگذار شده است، در خصوص اختراعات دفاعی هیأت موضوع این تبصره اتخاذ تصمیم می نماید و در مواردی کـه در این قانون نظر قاضی عضو هیأت موضوع این ماده در اتخاذ تصمیم مؤثر است، در خصوص اختراعات دفاعی نظر رئیس ستاد کل نیروهای مسلح (یا نماینده وی در هیأت) مؤثر خواهد بود.
متقاضی پروانه بهره برداری اجباری باید توانایی های لازم برای بهره برداری از اختراع را داشته باشد. درخواست صدور پروانه بهره برداری اجباری بـه دبیرخانه موضوع ماده (40) این قانون تسلیم می شود و باید شامل موارد زیر باشد:
1 ـ نظرات و دلایل متقاضی مبنی بر اقتضای مصالح ملی و منافع عمومی یا وجود رویه ضد رقابتی و یا کوتاهی در بکار بردن اختراع در ایران
2 ـ دلایل و مدارکی کـه به موجب آن ثابت شود دستگاه اجرائی یا سایر اشخاص متقاضی، از مالک اختراع، درخواست بهره برداری نموده، ولی نتوانسته اند اجازه بهره برداری را در شرایط و مدت زمان متعارف تحصیل نمایند.
3 ـ دلایل و مدارک مثبته در راستای توانایی استفاده متقاضی پروانه بهره برداری اجباری از اختراع
تبصره ـ درخواست هایی کـه از سوی دستگاههای اجرائی ارائه می شود، باید بـه امضای بالاترین مقام آن دستگاه رسیده باشد.
دبیرخانه پس از دریافت درخواست پروانه بهره برداری اجباری، حداکثر ظرف ده روز موضوع را بـه مالک اختراع ابلاغ می کند. مالک اختراع می تواند حداکثر ظرف سی روز نظرات و دلایل خود را بـه صورت مکتوب بـه دبیرخانه تحویل دهد. این نظرات و دلایل در دبیرخانه بـه ثبت رسیده و برای تصمیم گیری بـه هیأت موضوع ماده 40 این قانون تسلیم می شود.
دبیرخانه هیأت موضوع ماده 40 این قانون، حداقل ده روز پیش از تشکیل جلسه هیأت، زمان آن را بـه متقاضی پروانه بهره برداری اجباری و مالک اختراع اطلاع می دهد . اشخاص مذکور می توانند در جلسه حضور پیدا کنند. هیأت با ملاحظه دلایل و مستندات ذی نفعان و استماع اظهارات آنها در صورت حضور در جلسه، تصمیم مقتضی را اتخاذ و بـه آنها ابلاغ می نماید.
در صورت اعطای پروانه بهره برداری اجباری، هیأت موضوع ماده 40 این قانون، باید مبلغ مناسب (با اخذ نظر سه کارشناس رسمی دادگستری در حوزه ارزش گذاری با انتخاب قاضی عضو هیأت)، شرایط بهره برداری، هویت بهره بردار، مدت بهره برداری، اقدامات اجرائی، مدت زمان لازم برای انجام اقدامات اجرائی توسط بهره بردار، محدوده جغرافیایی و موارد مجاز استفاده از اختراع را دقیقاً مشخص نماید. پرداخت هزینه کارشناسان موضوع این ماده بـه عهده بهره بردار است. استفاده از پروانه بهره برداری اجباری منوط بـه تأدیه هزینه بهره برداری بـه دارنده گواهینامه اختراع و در صورت عدم امکان تأدیه، تودیع آن بـه صندوق دادگستری است. پروانه بهره برداری اجباری نمی تواند حق بهره برداری برای دارنده مجوز اجباری را بـه صورت انحصاری مقرر کند.
در صورتی کـه به تشخیص هیأت موضوع ماده 40 این قانون، فوریت مصالح ملی و منافع عمومی اقتضاء کند، رعایت شرایط مقرر در بند 2 ماده (41)، مواد 42 و 43 و ذیل ماده 44 (پرداخت هزینه بهره برداری) این قانون و نیز رعایت مواعد مربوط، لازم نیست. تصمیم هیأت در این مورد، بلافاصله بـه اجرا در می آید و دبیرخانه آن را ظرف بیست روز بـه مالک اختراع ابلاغ می کند.
تبصره ـ در صورت اجرای این ماده ، هزینه بهره برداری موضوع ماده 44 این قانون ظرف حداکثر دو ماه پس از صدور پروانه بهره برداری اجباری بـه دارنده گواهینامه اختراع پرداخت می شود.
مرجع ثبت، تصمیم هیأت موضوع ماده (40) این قانون، مبنی بر اعطای پروانه بهره برداری اجباری، تغییر یا لغو آن را ثبت و بـه مالک اختراع و سایر اشخاص ذی نفع ابلاغ نموده و برای عموم منتشر می کند.
هیأت موضوع ماده 40 این قانون، می تواند بنا بـه درخواست مالک اختراع یا دارنده پروانه بهره برداری اجباری و پس از استماع اظهارات طرفین یا یکی از آنها، تصمیم خود مبنی بر بهره برداری اجباری از اختراع را تا حدی کـه اوضاع و احوال اقتضاء کند، تغییر دهد.
چنانچه مالک اختراع ادعا کند کـه شرایط و اوضاع و احوالی کـه باعث صدور پروانه بهره برداری اجباری شده، دیگر وجود ندارد و یا اینکه ادعا نماید بهره بردار نتوانسته است طبق مفاد تصمیم هیأت موضوع ماده 40 این قانون و شرایط آن عمل کند، درخواست لغو پروانه بهره برداری اجباری را همراه با مدارک و مستندات مربوط، بـه دبیرخانه هیأت مذکور تسلیم می کند. دبیرخانه موظف است حداکثر ظرف ده روز از تاریخ تسلیم درخواست، مراتب را همراه با دلایل بـه بهره بردار اعلام کند تا اگر او پاسخی داشته باشد، ظرف سی روز بـه دبیرخانه اعلام نماید. دبیرخانه باید اظهارات طرفین را بـه انضمام مدارک و مستندات ارائه شده، برای اتخاذ تصمیم بـه هیأت مذکور ارسال کند. هیأت پس از استماع اظهارات مالک اختراع و شخص بهره بردار و بالاترین مقام دستگاه اجرائی، حسب مورد راجع بـه رد تقاضای مالک اختراع یا لغو پروانه بهره برداری اجباری تصمیم مقتضی را اتخاذ می کند .
حق ناشی از پروانه بهره برداری اجباری از اختراع موضوع بندهای 1، 2 و 3 ماده 39 این قانون، بـه طور مستقل، قابل واگذاری نیست و باید همراه با شرکت یا کسب و کار دارنده مجوز اجباری از طرف هیأت موضوع ماده 40 این قانون یا بـه همراه قسمتی از شرکت یا کسب و کاری کـه اختراع در آن بهره برداری می شود، منتقل گردد.
هیأت موضوع ماده 40 این قانون باید با حضور همه اعضاء، تشکیل شده و با اکثریت آرای حاضران کـه عضو قاضی جزء آن باشد تصمیم گیری کند.
چنانچه شرایط مقرر در بند 4 ماده 39 این قانون وجود داشته باشد، مرجع ثبت با اخذ هزینه مربوط، بـه درخواست مالک اختراع موخر، پروانه بهره برداری از اختراع مقدم را جهت بکارگیری در اختراع موخر، بدون موافقت مالک آن صادر می کند. اگر پروانه بهره برداری بدون موافقت مالک اختراع مقدم صادر شود، مرجع ثبت بـه درخواست وی، پروانه بهره برداری از اختراع موخر را نیز بدون موافقت مالک آن صادر می نماید. درخواست مذکور باید همراه با دلایل و مدارکی باشد کـه به موجب آن ثابت شود متقاضی از مالک اختراع درخواست بهره برداری نموده، ولی نتوانسته است اجازه بهره برداری را در شرایط و مدت زمان متعارف تحصیل نماید. مرجع ثبت پس از دریافت درخواست صدور پروانه بهره برداری اجباری، آن را در دفتری مخصوص ثبت و ظرف ده روز از زمان دریافت، همراه با دلایل، مدارک و مستندات بـه مالک اختراع مقدم ابلاغ می نماید. مالک اختراع مقدم باید نظرات، دلایل و مدارک خود را ظرف بیست روز از تاریخ ابلاغ، بـه مرجع ثبت تسلیم نماید. مرجع ثبت پس از ملاحظه دلایل و مستندات طرفین، در مورد اعطای پروانه بهره برداری اجباری تصمیم مقتضی را اتخاذ می کند. تصمیم گیری در خصوص اجرای این ماده بـه عهده هیأت موضوع ماده 40 این قانون می باشد.
تبصره 1 ـ در صورت اعتراض بـه تصمیم هیأت موضوع ماده 40 این قانون، تا قبل از نهائی شدن تصمیم مرجع صالح قضائی در این مورد، پروانه بهره برداری اجباری صادر شده معلق می ماند.
تبصره 2 ـ انتقال پروانه بهره برداری اجباری از اختراع مقدم، فقط همراه با اختراع مؤخر و انتقال پروانه بهره برداری اجباری از اختراع موخر فقط همراه با اختراع مقدم امکان پذیر است.
در تصمیم مربوط بـه صدور هریک از پروانه های بهره برداری اجباری از اختراع مقدم یا موخر باید حدود و کاربرد پروانه، هزینه متناسبی کـه باید بـه مالک اختراع مورد نظر پرداخت شود و نیز شرایط پرداخت تعیین گردد. هریک از طرفین می تواند با اثبات اینکه بهره بردار نتوانسته است طبق مفاد تصمیم مذکور و شرایط آن عمل کند، درخواست لغو پروانه بهره برداری اجباری را همراه با مدارک و مستندات مربوط، بـه مرجع ثبت تسلیم کند. هیأت موضوع ماده 40 این قانون با احراز عدم رعایت مفاد تصمیم و شرایط آن، پروانه بهره برداری اجباری را لغو می کند.
تبصره ـ مالک اختراع و دارنده پروانه بهره برداری اجباری می توانند نسبت بـه میزان هزینه تعیین شده برای صدور پروانه بهره برداری اجباری، ظرف بیست روز از تاریخ ابلاغ تصمیم هیأت موضوع ماده 40 این قانون، در مراجع صالح قضائی اعتراض کنند. این اعتراض، مانع از بهره برداری از پروانه بهره برداری اجباری نیست.
بهره برداری اجباری از اختراع، محدود بـه هدفی است کـه در پروانه بهره برداری اجباری آمده است و مشروط بـه پرداخت هزینه بهره برداری بـه مالک اختراع می باشد.
