قانون آب و نحوه ملی شدن آن مصوب 1347/04/27
فصل سوم ـ آبهای زیرزمینی (مواد 23 - 39)
استفاده از منابع آبهای زیرزمینی بـه استثنای موارد مذکور در ماده 25 این قانون از طریق حفر هر نوع چاه و قنات در هر نقطه از کشور با اجازه و موافقت وزارت آب و برق باید انجام شود و وزارت مذکور با توجه بـه خصوصیات هیدروژئولوژی (شناسائی طبقات زمین و آبهای زیرزمینی) منطقه و مقررات پیش بینی شده در این قانون نسبت بـه صدور پروانه حفر اقدام می کند. تبصره 1 ـ برای استفاده از چاه و سایر تأسیسات استخراج آبهای زیرزمینی کـه قبل از تاریخ تصویب این قانون ایجاد شده است تحصیل پروانه مصرف طبق این قانون الزامی است. ترتیب انتشار آگهی برای اطلاع عموم و صدور پروانه و مرجع صدور پروانه و سایر شروط و تعهدات طبق مقررات مصوب وزارت آب و برق کـه با رعایت ماده 14 تعیین می شود خواهد بود. تبصره 2 – چاه هایی کـه از تاریخ 1342/07/14 با توجه بـه قوانین و مقررات طبق تشخیص وزارت آب و برق در مناطقی کـه از طرف وزارت آب و برق ممنوع یا محدود اعلام و آگهی شده و همچنین طبق این قانون غیر مجاز و بدون پروانه حفر شود بدون پرداخت هیچگونه خسارت بـه تشخیص وزارت آب و برق مورد استفاده آبیاری قرارداده یا با حضور نماینده دادستان محل مسدود خواهد شد.
وزارت آب و برق مجاز است در مناطقی کـه با بررسی های علمی و فنی معلوم شود کـه سفره آب زیرزمینی در اثر ازدیاد مصرف یا علل دیگر پایین میرود همچنین در مناطقی کـه طرح های آبیاری جامع و استفاده از آبهای زیرزمینی بـه منظور ملی کردن آب در ناحیه ای از طرف دولت باید اجرا گردد با حدود جغرافیائی مشخص حفر چاه عمیق یا نیمه عمیق و یا قنات را ممنوع سازد و رفع این ممنوعیت منوط بـه اجازه مجدد وزارت آب و برق است.
منسوخ 1399/08/05 ـ احداث چاه در هر محل و استفاده از آب آن برای مصرف خانگی و شرب و بهداشتی و باغچه تا ظرفیت آبدهی 25 متر مکعب در شبانه روز مجاز است و احتیاج بـه صدور پروانه حفر ندارد. وزارت آب و برق در موارد لازم می تواند از این نوع چاه ها بمنظور بررسی آبهای منطقه و جمع آوری آمار و مصرف آن بازرسی کند. تبصره ـ در صورتی کـه حفر این قبیل چاه ها موجب کاهش یا خشکانیدن آب چاه و یا قنات مجاز مجاور گردد وزارت آب و برق میتواند در صورت عدم توافق مالکین بـه شکایت شاکی رسیدگی و در صورت احراز این موضوع چاه جدید را مسدود و یا از حفر و بهره برداری آن جلوگیری کند.
تا زمان اجرای ملی شدن آب در هر ناحیه یا منطقه حق هر یک از صاحبان اراضی از چاه یا قنات مشاع و مشترک متناسب با سهامی است کـه برای حفر چاه یا قنات و احداث تأسیسات پرداخته یا توافق کرده اند و در صورت کمبود یا ازدیاد آب، آب موجود بـه نسبت سهامشان تقسیم یا نوبت بندی خواهد شد.
منسوخ بـه واسطه ردیف 37 پیوست قانون فهرست قوانین و احکام منسوخ در حوزه محیط زیست مصوب 1399/06/19 ـ دارندگان پروانه چاه مسئول جلوگیری از آلودگی آب داخل چاه هستند و موظفند طبق مقررات بهداشتی عمل کنند.
دارندگان پروانه های صادره پس از اعلام ملی شدن آب در هر منطقه بـه هیچ عنوان مجاز بـه آب فروشی نیستند مگر اینکه پروانه بنام شرکت تعاونی روستائی و یا شرکت سهامی زراعی صادر شده باشد کـه در این صورت مجازند بـه اعضاء شرکت بفروشند.
تبصره ـ در مورد چاه هایی کـه قبل از تصویب این قانون بطور مجاز احداث شده اند و ظرفیت استخراج آب این قبیل چاه ها بیش از میزان مصرف مفید صاحبان پروانه باشد و مازاد آنها با ارائه شواهد و قرائن قبل از تصویب این قانون برای امور کشاورزی و صنعتی و یا شهری مصرف مفید داشته است برای مصرف کنندگان آب مازاد با توجه بـه مقررات مربوط پروانه جداگانه صادر خواهد شد و نرخ آب با رعایت هزینه های جاری و استهلاکی طبق معیارهای وزارت آب و برق با احتساب بهره تا 8% نسبت بـه سرمایه از طرف مصرف کننده بـه صاحب چاه پرداخت می شود و در صورتی کـه مصرف کنندگان از پرداخت منظم بهای آب خودداری کنند طبق ماده 53 این قانون با آنان رفتار خواهد شد.
وزارت آب و برق موظف است بنا بر تقاضای درخواست کننده حفر چاه یا قنات و بمنظور راهنمائی فنی و علمی متخصصین خود را بـه محل اعزام و امکان حفر چاه یا قنات را از لحاظ فنی و اقتصادی مورد بررسی قرار داده و راهنمایی کند و پنجاه درصد هزینه کارشناسی بـه عهده متقاضی خواهد بود.
تبصره ـ شرکت های تعاونی روستائی و اعضاء آنها و شرکت های سهامی زارعی و شرکت های تعاونی تولید روستائی بـه جای پنجاه درصد فقط بیست درصد هزینه کارشناسی پرداخت خواهند کرد کـه شرکت سهامی زراعی پیدا شود.
در مواردیکه آب شور و یا آب مخلوط با املاح معدنی غیر قابل مصرف با آب شیرین مخلوط شود وزارت آب و برق میتواند مجرای آب شور یا مخلوط باملاح را مسدود کند و در صورتی کـه این کار از لحاظ فنی امکان پذیر نباشد چاه یا مجرا را بدون پرداخت خسارت عندالاقتضاء مسدود یا منهدم سازد.
منسوخ بـه واسطه ردیف 37 پیوست قانون فهرست قوانین و احکام منسوخ در حوزه محیط زیست مصوب 1399/06/19 ـ برای جلوگیری از اتلاف آب زیرزمینی خصوصاً در فصولی از سال کـه احتیاج بـه بهره برداری از آب زیرزمینی نباشد دارندگان پروانه چاه های آرتزین موظفند از طریق نصب شیر و دریچه از تخلیه دائم آب زیرزمینی جلوگیری کنند.
در چاه ها آرتزین کـه از آنها آب زیرزمینی بـه خودی خود از سطح زمین خارج می شود و در چاه های نیمه آرتزین کـه در آنها سطح ایست آبی بالاتر از سطح اولیه برخورد بـه آب است دارندگان پروانه چاه مکلفند بـه وسیله پوشش جداری و یا طرز مناسب دیگر بـه تشخیص وزارت آب و برق از نفوذ آب مخزن تحت فشار در قشرها دیگر جلوگیری کنند.
هر چاه بـه استثناء چاه های مذکور در ماده 25 باید مجهز بوسایل اندازه گیری سطح آب و میزان آب استخراج شده باشد، دارندگان پروانه مکلفند گزارش مقدار آب مصرف شده را طبق معیارها و درخواست وزارت آب و برق بدهند.
تبصره ـ وزارت آب و برق مجاز است در موارد لازم برای اندازه گیری آب قنوات وسایل اندازه گیری را بـه هزینه خود تعبیه نماید. حفظ و نگهداری وسایل مزبور و اندازه گیری بده آب قنات با اداره کنندگان قنات خواهد بود.
اشخاص حقیقی و حقوقی کـه حرفه آنها حفاری است و با وسایل موتور اقدام بـه حفر چاه یا قنات می کنند باید پروانه حفاری از وزارت آب و برق تحصیل کنند و بدون داشتن پروانه حفاری مجاز بـه اقدام حفاری با وسایل موتوری نخواهند بود. اشخاص مذکور موظفند کلیه شروط مندرج در پروانه حفاری را رعایت کنند و در صورت تخلف پروانه حفاری آنها لغو خواهد شد و اگر بدون پروانه حفاری اقدام بـه حفر چاه کنند اشخاص حقیقی و در مورد شرکت ها و سازمان ها مدیران عامل شرکت ها و یا سازمان ها نیز بـه مجازات مقرر در ماده 60 این قانون محکوم خواهند شد و بـه علاوه وزارت آب و برق می تواند دستگاه حفاری را مجاناً بـه سود دولت ضبط کند.
هر گاه در اثر حفر چاه یا قنات جدیدی آب چاه یا قنات مجاور نقصان یابد و یا خشک شود در صورتی کـه برای صاحب چاه یا قنات مجاور استفاده از آب چاه یا قنات جدید ممکن باشد مقدار آب سابق او در قبال شرکت در هزینه بهره برداری بـه تشخیص وزارت آب و برق از چاه یا قنات جدید تأمین خواهد شد و الا صاحب یا صاحبان چاه یا قنات جدید باید خسارات صاحب یا صاحبان قنات یا چاه را کـه میزان آب از طرف وزارت آب و برق تعیین میشود بپردازند و در صورت استنکاف از تادیه خسارت مزبور طبق مقررات قسمت آخر ماده 53 قابل وصول است.
تبصره ـ ملاک تعیین میزان آب یا خسارت معدل پنجسال اخیر مصرف مفید آب قنات یا چاه در دوران بهره برداری است و تعداد ساعات بهره برداری در سال بر حسب شرایط اقلیمی نقاط مختلف کشور و دوره کشت و آبیاری طبق نظر کارشناس وزارت آب و برق تعیین می شود.
وزارت آب و برق و مؤسسات و شرکت های آبیاری تابع میتوانند آب دنگ ها و آسیاب هایی را کـه موجب نقصان آب و یا اخلال در امر تقسیم آب میشوند بـه ترتیب مقرر در ماده 50 خریداری کنند.
قنات یا چاهی کـه چهار سال متوالی بایر یا بعلت نقصان فاحش آب عملاً مسلوب المنفعه تشخیص شود و مالک یا مالکین آن با اعلام کتبی وزارت آب و برق در مدتی کـه از یک سال تجاوز نکند. نسبت بـه دائر کردن قنات یا چاه اقدام نکنند متروک تشخیص و مجاناً جزء منابع ملی شده محسوب میشود وزارت آب و برق می تواند چاه یا قنات متروک را راساً مورد استفاده قرار دهد و یا اجازه بهره برداری آن را بـه دیگری واگذار نماید و عندالاقتضاء اجازه حفر چاه یا قنات در حریم چاه یا قنات متروک صادر نماید.
اگر کسی مالک چاه یا قنات یا مجرای آبی در ملک غیر باشد تصرف چاه یا مجرا فقط از نظر مالکیت قنات و مجرا و برای عملیات مربوط بقنات و چاه و مجرا خواهد بود و صاحب ملک می تواند در اطراف چاه و مجرا و یا اراضی بین دو چاه تا حریم چاه و مجرا هر تصرفی کـه بخواهد بکند مشروط بر اینکه تصرفات او موجب ضرر صاحب قنات و چاه و مجرا نشود.
تبصره ـ تشخیص حریم چاه و قنات و مجرا در هر مورد با وزارت آب و برق است.
آیین نامه اجرایی مواد این فصل توسط وزارت آب و برق پیشنهاد و پس از تصویب هیأت وزیران بموقع اجرا گذارده میشود.
