دستورالعمل نحوه حمایت از حقوق اشخاص دارای معلولیت و سالمند در فرایند دادرسی مصوب 1402/04/28

قوه قضاییه بـه منظور دسترسی برابر بـه عدالت و دادرسی منصفانه، عنداللزوم تمهیداتی بـه شرح زیر برای اشخاص دارای معلولیت و سالمند فراهم می کند: الف) پیش بینی مترجم رسمی زبان اشاره یا در صورت فقدان مترجم رسمی، کارشناس معتمد و مسلط بـه زبان اشاره فارسی (مترجم) برای ناشنوایان و در صورت عدم آشنایی فرد موصوف با زبان فارسی، کارشناس آشنا بـه زبان اشاره مرتبط با زبان محلی برای افراد دارای اختلال شنوایی و بینایی؛ ب) پیش بینی فرد معتمد برای نابینایان جهت برقراری ارتباط کلامی صحیح در جلسه رسیدگی برای اشخاص دارای اختلال گفتاری؛ پ) تامین وسایل کمک توان بخشی مانند صندلی چرخ دار (ویلچر) یا عصای چهارپایه (واکر) و فن آوری های کمکی در زمینه وسایل نوشتاری برای نابینایان از جمله درشت نما، رایانه و وسایل کمک شنوایی ارتباطی برای کم شنوایان؛ ت) پیش بینی حضور یک روان شناس یا روان پزشک در مورد اشخاص دارای معلولیت روانی و ذهنی و مانند آن، بـه نحوی که استقلال افراد مشمول در انجام امور اداری تمهید شود؛ ث) ایجاد پوشه گزارش وضعیت روانی توسط مرجع قضایی در مورد افراد دارای معلولیت اعصاب و روان و یا اختلال ذهنی با کمک روان شناس یا مددکار، با توجه بـه وضعیت و نیازهای خاص این افراد و تشکیل جلسه رسیدگی با حضور روان شناس یا روان پزشک مطلع و معتمدِ فرد یا فرد معتمد نهادهای حمایتی مربوط؛ مراجع قضایی در چنین مواردی عنداللزوم با اخذ نظر تخصصی و کارشناسی درمانگرها و مددکاران تخصصی، رسیدگی و صدور رأی می کنند. افراد مشمول می توانند یکی از بستگان درجه اول یا فرد معتمد خود را در جلسات دادرسی بـه همراه داشته باشند. ج) انعکاس ضرورت حمایت از افراد بـه سازمان با هدف پیشگیری از آسیب و وقوع بزه علیه وی و اتخاذ تدابیر لازم برای تأمین امنیت جسمی و روحی مانند اسکان فوری، درمان، فوریت های پزشکی ضروری، همراهی یا حضور در مراجع قضایی با اعلام سمت قیمومت یا نمایندگی سازمان موضوع مواد (22) و (23) قانون؛ چ) تمهیدات لازم جهت استفاده از کارشناس و داور؛ ح) فراهم نمودن امکانات فنی و مهندسی فیزیکی لازم برای نگهداری افراد در بازداشتگاه و زندان. تبصره 1 ـ کلیه سامانه ها و درگاه های قوه قضاییه و بـه ویژه سامانه ثنا باید برای اشخاص دارای معلولیت حسی دسترس پذیر شود و در سامانه ثنا نیازهای ضروری افراد مشمول مانند نیاز بـه مترجم زبانِ اشاره یا مترجم نوشتاری یا شخص متخصص در لب خوانی برای حضور در روند دادرسی باید درج و ثبت شود. تبصره 2 ـ مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه تمهیدات لازم را برای اعلام نوع معلولیت در سامانه های مربوط جهت اطلاع مقامات قضایی قبل از شروع بـه رسیدگی فراهم می نماید.

چنانچه در طول جلسه دادرسی فرد مشمول در این ماده در نظم دادگاه اخلال ایجاد کند، مرجع قضایی می تواند با لحاظ شرایط وی تصمیم مناسب اتخاذ کند. در صورتی که این فرد از اصحاب دعوی باشد، تا حد امکان از حبس وی بـه جهت اخلال در نظم دادگاه خودداری شود.

در اجرای ماده (110) آیین نامه اجرایی سازمان زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور، مصوب 1400 رییس قوه قضاییه، سازمان زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور ظرف شش ماه با همکاری نهادهای حمایتی مربوط نسبت بـه نگهداری جداگانه افراد مشمول از دیگر زندانیان یا بزهکاران و تأمین امکانات بهداشتی و تجهیزات کمک توان بخشی لازم اقدام می کند. اشخاص دارای معلولیت جسمی ـ حرکتی و سالمندان در بازداشتگاه های مناسب سازی شده که دارای امکانات لازم از قبیل سرویس بهداشتی، صندلی چرخ دار (ویلچر) یا عصای چهارپایه (واکر) است، نگهداری می شوند. حقوق اشخاص دارای معلولیت حسی برای استفاده از مترجم زبانِ اشاره یا خط بریل و مانند آن باید مد نظر قرار گیرد. اشخاص دارای معلولیت، بـه ویژه دارای اختلال روحی و روانی مجاز بـه مصرف داروی پزشکی روزانه خود هستند و پزشک زندان یا پزشکی قانونی باید در این خصوص فوراً بررسی و عنداللزوم تجویز نماید. تبصره 1 ـ دادستان در فرایند بازداشت، حبس یا نگهداری مکلف بـه نظارت بر فرایند تمهید امکانات است. تبصره 2 ـ در صورت فقدان این امکانات، دادگاه می تواند با نظر تخصصی نهادهای حمایتی در خصوص نگهداری اشخاص دارای معلولیت، متناسب با وضعیت و سطح عملکرد آن ها، افراد مشمول را در برخورداری از امکان مراقبت الکترونیکی در حدود قانون و مقررات مربوط اولویت دهند.