قانون مجازات اسلامی 1392

مجازات های جایگزین حبس عبارت از دورۀ مراقبت، خدمات عمومی رایگان، جزای نقدی، جزای نقدی روزانه و محرومیت از حقوق اجتماعی است کـه در صورت گذشت شاکی و وجود جهات تخفیف با ملاحظه نوع جرم و کیفیت ارتکاب آن، آثار ناشی از جرم، سن، مهارت، وضعیت، شخصیت و سابقه مجرم، وضعیت بزه دیده و سایر اوضاع و احوال، تعیین و اجراء می شود.

تبصره ـ دادگاه در ضمن حکم، بـه سنخیّت و تناسب مجازات مورد حکم با شرایط و کیفیات مقرر در این ماده تصریح می کند. دادگاه نمی تواند بـه بیش از دو نوع از مجازات های جایگزین حکم دهد.

مرتکبان جرایم عمدی کـه حداکثر مجازات قانونی آنها سه ماه حبس است بـه جای حبس، بـه مجازات جایگزین حبس محکوم می گردند.

مرتکبان جرایم عمدی کـه حداکثر مجازات قانونی آنها نود و یک روز تا شش ماه حبس است، بـه جای حبس بـه مجازات جایگزین حبس محکوم می گردند، مگر اینکه بـه دلیل ارتکاب جرم عمدی دارای سابقۀ محکومیت کیفری بـه شرح زیر باشند و از اجرای آن 5 سال نگذشته باشد:

الف ـ اصلاح 1403/03/30 ـ بیش از یک فقره سابقه محکومیّت قطعی بـه حبس تا شش ماه یا جزای نقدی بیش از یکصد و چهل میلیون ریال یا شلاق تعزیری (مبلغ مصوب 1392: 10.000.000)؛

ب ـ یک فقره سابقه محکومیّت قطعی بـه حبس بیش از شش ماه یا حد یا قصاص یا پرداخت بیش از یک پنجم دیه.

دادگاه می تواند مرتکبان جرایم عمدی را کـه حداکثر مجازات قانونی آنها بیش از شش ماه تا یک سال حبس است، بـه مجازات جایگزین حبس محکوم کند، در صورت وجود شرایط ماده 66 این قانون إعمال مجازات های جایگزین حبس ممنوع است.

مرتکبان جرایم غیر عمدی بـه مجازات جایگزین حبس محکوم می گردند، مگر اینکه مجازات قانونی جرم ارتکابی بیش از دو سال حبس باشد، کـه در این صورت حکم بـه مجازات جایگزین حبس اختیاری است.

مرتکبان جرایمی کـه نوع یا میزان تعزیر آن ها در قوانین موضوعه تعیین نشده است، بـه مجازات جایگزین حبس محکوم می گردند.

دادگاه ضمن تعیین مجازات جایگزین، مدّت مجازات حبس را نیز تعیین می کند تا در صورت تعذّر اجرای مجازات جایگزین، تخلّف از دستورها یا عجز از پرداخت جزای نقدی، مجازات حبس اجراء شود.

إعمال مجازات های جایگزین حبس در مورد جرایم علیه امنیت داخلی یا خارجی کشور ممنوع است.

اصلاح 1399/02/23 ـ تعدد جرایم عمدی کـه مجازات قانونی حداقل یکی از آنها بیش از یک سال حبس باشد، مانع از صدور حکم بـه مجازات جایگزین حبس است.

در جرایم عمدی کـه مجازات قانونی آنها بیش از یک سال حبس است، در صورت تخفیف مجازات بـه کمتر از یک سال، دادگاه نمی تواند بـه مجازات جایگزین حبس حکم نماید.

مقررّات این فصل در مورد احکام قطعی کـه پیش از لازم الاجراء شدن این قانون صادر شده است، اجراء نمی شود.

همراه بودن سایر مجازات ها با مجازات حبس، مانع از صدور حکم بـه مجازات جایگزین حبس نیست. در این صورت دادگاه می تواند بـه مجازات های مذکور همزمان با مجازات جایگزین حبس حکم دهد.

ملاک تعیین صلاحیّت دادگاه و تجدید نظرخواهی از حکم محکومیّت بـه مجازات جایگزین حبس، مجازات قانونی جرم ارتکابی است.

قاضی اجرای احکام می تواند با توجه بـه وضعیت محکوم و شرایط و آثار اجرای حکم، تشدید، تخفیف، تبدیل یا توقف موقت مجازات مورد حکم را بـه دادگاه صادر کننده رای پیشنهاد کند. قاضی مذکور بـه تعداد لازم مددکار اجتماعی و مأمور مراقبت در اختیار دارد.

محکوم در طول دوره محکومیت باید تغییراتی نظیر تغییر شغل و محل اقامت را کـه مانع یا مخلّ اجرای حکم باشد، بـه قاضی اجرای احکام اطلاع دهد.

تعیین انواع خدمات عمومی و دستگاه ها و مؤسسات دولتی و عمومی پذیرنده محکومان و نحوه همکاری آنان با قاضی اجرای احکام و محکوم، بـه موجب آیین نامه ای است کـه ظرف سه ماه از تاریخ لازم الاجراء شدن این قانون بـه وسیله وزارتخانه های کشور و دادگستری تهیه می شود و با تایید رییس قوه قضاییه بـه تصویب هیأت وزیران می رسد. مقررات این فصل پس از تصویب آیین نامه موضوع این ماده لازم الاجراء می شود.

چنانچه رعایت مفاد حکم دادگاه از سوی محکوم حاکی از اصلاح رفتار وی باشد، دادگاه می تواند بـه پیشنهاد قاضی اجرای احکام برای یک بار بقیّه مدت مجازات را تا نصف آن تقلیل دهد.

چنانچه محکوم از اجرای مفاد حکم یا دستورهای دادگاه تخلّف نماید، بـه پیشنهاد قاضی اجرای احکام و رای دادگاه برای بار نخست یک چهارم تا یک دوم بـه مجازات مورد حکم افزوده می شود و در صورت تکرار، مجازات حبس اجراء می گردد.

تبصره ـ دادگاه در متن حکم آثار تبعیت و تخلّف از مفاد حکم را بـه طور صریح قید و بـه محکوم تفهیم می کند. قاضی اجرای احکام نیز در ضمن اجراء با رعایت مفاد حکم دادگاه و مقررات مربوط، نحوه نظارت و مراقبت بر محکوم را مشخص می نماید.

چنانچه اجرای تمام یا بخشی از مجازات های جایگزین حبس با مانعی مواجه گردد، مجازات مورد حکم یا بخش اجراء نشدۀ آن بعد از رفع مانع اجراء می گردد. چنانچه مانع مذکور بـه واسطه رفتار عمدی محکوم و برای متوقف کردن مجازات ایجاد گردد، مجازات اصلی اجراء می شود.

دوره مراقبت دوره ای است کـه طی آن محکوم، بـه حکم دادگاه و تحت نظارت قاضی اجرای احکام بـه انجام یک یا چند مورد از دستورهای مندرج در تعویق مراقبتی بـه شرح ذیل محکوم می گردد:

الف ـ در جرایمی که مجازات قانونی آنها حداکثر سه ماه حبس است، تا شش ماه

ب ـ در جرایمی کـه مجازات قانونی آنها نود و یک روز تا شش ماه حبس است و جرایمی کـه نوع و میزان تعزیر آنها در قوانین موضوعه تعیین نشده است، شش ماه تا یک سال

پ ـ در جرایمی کـه مجازات قانونی آنها بیش از شش ماه تا یک سال است، یک تا دو سال

ت ـ در جرایم غیر عمدی کـه مجازات قانونی آنها بیش از یک سال است، دو تا چهار سال

خدمات عمومی رایگان، خدماتی است کـه با رضایت محکوم برای مدت معین بـه شرح ذیل مورد حکم واقع می شود و تحت نظارت قاضی اجرای احکام اجراء می گردد:

الف ـ جرایم موضوع بند (الف) ماده (83) تا دویست و هفتاد ساعت

ب ـ جرایم موضوع بند (ب) ماده (83) دویست و هفتاد تا پانصد و چهل ساعت

پ ـ جرایم موضوع بند (پ) ماده (83) پانصد و چهل تا هزار و هشتاد ساعت

ت ـ جرایم موضوع بند (ت) ماده (83) هزار و هشتاد تا دو هزار و صد و شصت ساعت

تبصره 1 ـ ساعات ارایه خدمت عمومی برای افراد شاغل بیش از چهار ساعت و برای افراد غیرشاغل بیش از هشت ساعت در روز نیست. در هر حال ساعات ارایه خدمت در روز نباید مانع امرار معاش متعارف محکوم شود.

تبصره 2 ـ حکم بـه ارایه خدمت عمومی مشروط بـه رعایت همه ضوابط و مقررات قانونی مربوط بـه آن خدمت از جمله شرایط کار زنان و نوجوانان، محافظت های فنی و بهداشتی و ضوابط خاص کارهای سخت و زیان آور است.

تبصره 3 ـ دادگاه نمی تواند بـه بیش از یک خدمت عمومی مقرر در آیین نامه موضوع این فصل حکم دهد. در هر حال در صورت عدم رضایت محکوم، بـه انجام خدمات عمومی، مجازات اصلی مورد حکم واقع می شود.

تبصره 4 ـ قاضی اجرای احکام می تواند بنا بـه وضع جسمانی و نیاز بـه خدمات پزشکی یا معذوریت های خانوادگی و مانند آنها، انجام خدمات عمومی را بـه طور موقت و حداکثر تا سه ماه در طول دوره، تعلیق نماید یا تبدیل آن را بـه مجازات جایگزین دیگر بـه دادگاه صادر کننده حکم پیشنهاد دهد.

جزای نقدی روزانه عبارت است از یک هشتم تا یک چهارم درآمد روزانه محکوم کـه بـه شرح زیر مورد حکم واقع می شود و با نظارت اجرای احکام وصول می گردد:

الف ـ جرایم موضوع بند (الف) ماده (83) تا یکصد و هشتاد روز

ب ـ جرایم موضوع بند (ب) ماده (83) یکصد و هشتاد تا سیصد و شصت روز

پ ـ جرایم موضوع بند (پ) ماده (83) سیصد و شصت تا هفتصد و بیست روز

ت ـ جرایم موضوع بند (ت) ماده (83) هفتصد و بیست تا هزار و چهارصد و چهل روز

تبصره ـ محکوم موظف است در پایان هر ماه ظرف ده روز مجموع جزای نقدی روزانه آن ماه را پرداخت نماید.

میزان جزای نقدی جایگزین حبس بـه شرح زیر است:

الف ـ اصلاح 1399/11/08 و 1403/03/30 ـ جرایم موضوع بند (الف) ماده (83) تا پنجاه میلیون ریال (مصوب 1393: 15.000.000)

ب ـ اصلاح 1399/11/08 و 1403/03/30 ـ جرایم موضوع بند (ب) ماده (83) از پنجاه میلیون تا هشتاد دو میلیون و پانصد هزار ریال (مصوب 1393: 15.000.000)

پ ـ اصلاح 1399/11/08 و 1403/03/30 ـ جرایم موضوع بند (پ) ماده (83) از هشتاد دو میلیون و پانصد هزار تا دویست و سی میلیون ریال (مصوب 1393: 25/000/000 تا 70/000/000)

ت ـ اصلاح 1399/11/08 و 1403/03/30 ـ جرایم موضوع بند (ت) ماده (83) از دویست و سی میلیون تا سیصد و صی میلیون ریال (مصوب 1393: 70/000/000 تا 100/000/000)

دادگاه می تواند ضمن حکم بـه مجازات جایگزین حبس، با توجه بـه جرم ارتکابی و وضعیت محکوم، وی را بـه یک یا چند مورد از مجازات های تبعی و یا تکمیلی نیز محکوم نماید. در این صورت مدت مجازات مذکور نباید بیش از دو سال شود.