قانون آیین دادرسی مدنی مصوب 1379/01/21

دعوای تصرّف عدوانی عبارتست از ادعای متصرّف سابق مبنی بر این کـه دیگری بدون رضایت او مال غیر منقول را از تصرّف وی خارج کرده و اعاده تصرّف خود را نسبت بـه آن مال درخواست می نماید.

دعوای ممانعت از حق عبارت است از تقاضای کسی کـه رفع ممانعت از حق ارتفاق یا انتفاع خود را در ملک دیگری بخواهد.

دعوای مزاحمت عبارت است از دعوایی کـه به موجب آن متصرّف مال غیر منقول درخواست جلوگیری از مزاحمت کسی را می نماید کـه نسبت بـه متصرّفات او مزاحم است، بدون این که مال را از تصرف متصرف خارج کرده باشد.

در دعاوی تصرّف عدوانی، ممانعت از حق و مزاحمت، خواهان باید ثابت نماید کـه موضوع دعوا حسب مورد، قبل از خارج شدن ملک از تصرّف وی و یا قبل از ممانعت و یا مزاحمت در تصرف و یا مورد استفاده او بوده و بدون رضایت او و یا بـه غیر وسیله قانونی از تصرّف وی خارج شده است.

در دعاوی تصرّف عدوانی و مزاحمت و ممانعت از حق، ابراز سند مالکیت دلیل بر سبق تصرّف و استفاده از حق می باشد، مگر آن که طرف دیگر سبق تصرّف و استفاده از حق خود را به طریق دیگر ثابت نماید.

کسی کـه راجع بـه مالکیت یا اصل حق ارتفاق و انتفاع اقامه دعوا کرده است، نمی تواند نسبت بـه تصرّف عدوانی و ممانعت از حق طرح دعوا نماید.

هر گاه در ملک مورد تصرّف عدوانی، متصرف پس از تصرّف عدوانی، غرس أشجار یا إحداث بنا کرده باشد، اشجار و بنا درصورتی باقی می ماند کـه متصرّف عدوانی مدعی مالکیت مورد حکم تصرّف عدوانی باشد و در ظرف یک ماه از تاریخ اجرای حکم، در باب مالکیّت بـه دادگاه صلاحیتدار دادخواست بدهد.

در صورتی کـه در ملک مورد حکم تصرّف عدوانی زراعت شده باشد، اگر موقع برداشت محصول رسیده باشد، متصرّف عدوانی باید فوری محصول را برداشت و اجرت المثل را تأدیه نماید. چنانچه موقع برداشت محصول نرسیده باشد، چه اینکه بذر روییده یا نروییده باشد، محکومٌ له پس از جلب رضایت متصرّف عدوانی مخیّر است بین اینکه قیمت زراعت را نسبت بـه سهم صاحب بذر و دسترنج او پرداخت کند و ملک را تصرف نماید یا ملک را تا پایان برداشت محصول در تصرف متصرّف عدوانی باقی بگذارد و اجرت المثل آن را دریافت کند. همچنین محکومٌ له می تواند متصرّف عدوانی را بـه معدوم کردن زراعت و اصلاح آثار تخریبی کـه توسط وی انجام گرفته مکلّف نماید. تبصره ـ در صورت تقاضای محکومٌ له، دادگاه متصرّف عدوانی را بـه پرداخت اجرت المثل زمان تصرف نیز محکوم می نماید.

هر گاه تصرّف عدوانی مال غیر منقول و یا مزاحمت یا ممانعت از حق در مرئی و منظر ضابطین دادگستری باشد، ضابطین مذکور مکلفند بـه موضوع شکایت خواهان رسیدگی و با حفظ وضع موجود از انجام اقدامات بعدی خوانده جلوگیری نمایند و جریان را به مراجع قضایی اطلاع داده، برابر نظر مراجع یاد شده اقدام نمایند. تبصره ـ چنانچه به علت یکی از اقدامات مذکور در این ماده، احتمال وقوع نزاع و تحقق جرمی داده شود، ضابطین باید فوراً از وقوع هرگونه درگیری و وقوع جرم در حدود وظایف خود جلوگیری نمایند.

در صورتی کـه دو یا چند نفر مال غیر منقولی را به طور مشترک در تصرّف داشته یا استفاده می کرده اند و بعضی از آنان مانع تصرّف یا استفاده و یا مزاحم استفاده بعضی دیگر شود، حسب مورد در حکم تصرّف عدوانی یا مزاحمت یا ممانعت از حق محسوب و مشمول مقررات این فصل خواهد بود.

دعاوی مربوط بـه قطع انشعاب تلفن، گاز، برق و وسایل تهویه و نقاله از قبیل بالابر و پله برقی و امثال آن ها کـه مورد استفاده در اموال غیر منقول است، مشمول مقررات این فصل می باشد، مگر اینکه اقدامات بالا از طرف مؤسسات مربوط چه دولتی یا خصوصی با مجوز قانونی یا مستند به قرارداد صورت گرفته باشد.

هر گاه شخص ثالثی در موضوع رسیدگی بـه دعوای تصرّف عدوانی یا مزاحمت یا ممانعت از حق در حدود مقررات یاد شده خود را ذی نفع بداند، تا وقتی کـه رسیدگی خاتمه نیافته چه در مرحله بدوی یا تجدیدنظر باشد، می تواند وارد دعوا شود. مرجع مربوط بـه این امر رسیدگی نموده، حکم مقتضی صادر خواهد کرد.

مستأجر، مباشر، خادم، کارگر و به طور کلی اشخاصی کـه ملکی را از طرف دیگری متصرّف می باشند، می توانند بـه قائم مقامی مالک برابر مقرّرات بالا شکایت کنند.

سرایدار، خادم، کارگر و به طور کلی هر أمین دیگری، چنانچه پس از ده روز از تاریخ ابلاغ اظهارنامه مالک یا مأذون از طرف مالک یا کسی کـه حق مطالبه دارد، مبنی بر مطالبه مال أمانی، از آن رفع تصرّف ننماید، متصرّف عدوانی محسوب می شود. تبصره ـ دعوای تخلیه مربوط بـه معاملات با حق استرداد و رهنی و شرطی و نیز در مواردی کـه بین صاحب مال و امین یا متصرّف قرارداد و شرایط خاصی برای تخلیه یا استرداد وجود داشته باشد، مشمول مقررات این ماده نخواهند بود.

اگر در جریان رسیدگی بـه دعوای تصرّف عدوانی یا مزاحمت یا ممانعت از حق، سند ابرازی یکی از طرفین با رعایت مفاد ماده 1292 قانون مدنی مورد تردید یا انکار یا جعل قرار گیرد، چه تعیین جاعل شده یا نشده باشد، چنانچه سند یاد شده مؤثر در دعوا باشد و نتوان از طریق دیگری حقیقت را إحراز نمود، مرجع رسیدگی کننده بـه اصالت سند نیز رسیدگی خواهد کرد.

به دعاوی تصرّف عدوانی یا مزاحمت یا ممانعت از حق کـه یک طرف آن وزارتخانه یا مؤسسات و شرکت های دولتی یا وابسته بـه دولت باشد، نیز برابر مقرّرات این قانون رسیدگی خواهد شد.

دادگاه در صورتی رأی بـه نفع خواهان می دهد کـه به طور مقتضی احراز کند، خوانده ملک متصرّفی خواهان را عدواناً تصرّف و یا مزاحمت یا ممانعت از حق استفاده خواهان نموده است. چنانچه قبل از صدور رأی، خواهان تقاضای صدور دستور موقت نماید و دادگاه دلایل وی را موجّه تشخیص دهد، دستور جلوگیری از ایجاد آثار تصرّف و یا تکمیل اعیانی از قبیل احداث بنا یا غرس اشجار یا کشت و زرع، یا از بین بردن آثار موجود و یا جلوگیری از ادامه مزاحمت و یا ممانعت از حق را در ملک مورد دعوا صادر خواهد کرد. این دستور با صدور رأی بـه رد دعوا مرتفع می شود، مگر این کـه مرجع تجدیدنظر دستور مجدّدی در این خصوص صادر نماید.

در صورتی کـه رأی صادره مبنی بر رفع تصرّف عدوانی یا مزاحمت یا ممانعت از حق باشد، بلافاصله بـه دستور مرجع صادرکننده، توسط اجرای دادگاه یا ضابطین دادگستری اجرا خواهد شد و درخواست تجدیدنظر مانع اجرا نمی باشد. در صورت فسخ رأی در مرحله تجدیدنظر، اقدامات اجرایی به دستور دادگاه اجراکننده حکم بـه حالت قبل از اجرا اعاده می شود و در صورتی کـه محکومٌ به، عین معیّن بوده و إسترداد آن ممکن نباشد، مثل یا قیمت آن وصول و تأدیه خواهد شد.

اشخاصی کـه پس از اجرای حکم رفع تصرّف عدوانی یا رفع مزاحمت یا ممانعت از حق، دوباره مورد حکم را تصرّف یا مزاحمت یا ممانعت از حق بنمایند یا دیگران را بـه تصرّف عدوانی یا مزاحمت یا ممانعت از حق مورد حکم وادار نمایند، بـه مجازات مقرّر در قانون مجازات اسلامی محکوم خواهند شد.

رسیدگی به دعاوی موضوع این فصل تابع تشریفات آیین دادرسی نبوده و خارج از نوبت بعمل می آید.