قانون آیین دادرسی مدنی مصوب 1379/01/21

در موارد زیر خوانده می تواند ضمن پاسخ نسبت بـه ماهیّت دعوا ایراد کند: 1 ـ دادگاه صلاحیّت نداشته باشد؛ 2 ـ دعوا بین همان اشخاص در همان دادگاه یا دادگاه هم عرض دیگری قبلاً اقامه شده و تحت رسیدگی باشد و یا اگر همان دعوا نیست دعوایی باشد کـه با ادعای خواهان ارتباط کامل دارد؛ 3 ـ خواهان بـه جهتی از جهات قانونی از قبیل صغر، عدم رشد، جنون یا ممنوعیّت از تصرّف در اموال در نتیجه حکم ورشکستگی، اهلیّت قانونی برای اقامه دعوا نداشته باشد؛ 4 ـ ادعا متوجه شخص خوانده نباشد؛ 5 ـ کسی کـه بـه عنوان نمایندگی اقامه دعوا کرده، از قبیل وکالت یا ولایت یا قیمومت و سمت او محرز نباشد؛ 6 ـ دعوای طرح شده سابقاً بین همان اشخاص یا اشخاصی کـه اصحاب دعوا قائم مقام آنان هستند، رسیدگی شده؛ نسبت بـه آن حکم قطعی صادر شده باشد؛ 7 ـ دعوا بر فرض ثبوت، اثر قانونی نداشته باشد، از قبیل وقف و هبه بدون قبض؛ 8 ـ مورد دعوا مشروع نباشد؛ 9 ـ دعوا جزمی نبوده بلکه ظنّی یا احتمالی باشد؛ 10 ـ خواهان در دعوای مطروحه ذی نفع نباشد؛ 11 ـ دعوا خارج از موعد قانونی اقامه شده باشد.

خواهان حق دارد نسبت بـه کسی کـه بـه عنوان وکالت یا ولایت یا قیمومت یا وصایت پاسخ دعوا را داده است، در صورتی کـه سمت او محرز نباشد، اعتراض نماید.

در صورتی کـه خوانده اهلیّت نداشته باشد، می تواند از پاسخ در ماهیّت دعوا امتناع کند.

ایرادات و اعتراضات باید تا پایان اولین جلسه دادرسی به عمل آید، مگر این که سبب ایراد متعاقبا حادث شود.

دادگاه قبل از ورود در ماهیّت دعوا، نسبت بـه ایرادات و اعتراضات وارده اتخاذ تصمیم می نماید. در صورت مردود شناختن ایراد، وارد ماهیّت دعوا شده رسیدگی خواهد نمود.

در مورد بند 1 ماده 84 هر گاه دادگاه، خود را صالح نداند، مبادرت بـه صدور قرار عدم صلاحیّت می نماید و طبق ماده 27 عمل می کند و در مورد بند 2 ماده 84، هر گاه دعوا در دادگاه دیگری تحت رسیدگی باشد، از رسیدگی بـه دعوا خودداری کرده، پرونده را بـه دادگاهی کـه دعوا در آن مطرح است، می فرستد و در سایر موارد یاد شده در ماده 84، قرار رد دعوا صادر می نماید.

هر گاه ایرادات تا پایان جلسه اول دادرسی اعلام نشده باشد، دادگاه مکلّف نیست جدا از ماهیّت دعوا نسبت بـه آن رأی دهد.

دادرس در موارد زیر باید از رسیدگی امتناع نموده و طرفین دعوا نیز می توانند او را رد کنند. الف ـ قرابت نسبی یا سببی تا درجه سوّم از هر طبقه، بین دادرس با یکی از اصحاب دعوا وجود داشته باشد؛ ب ـ دادرس قیّم یا مخدوم یکی از طرفین باشد و یا یکی از طرفین مباشر یا متکفّل امور دادرس یا همسر او باشد؛ ج ـ دادرس یا همسر یا فرزند او وارث یکی از اصحاب دعوا باشد؛ د ـ دادرس سابقاً در موضوع دعوای اقامه شده، بـه عنوان دادرس یا داور یا کارشناس یا گواه اظهارنظر کرده باشد؛ هـ ـ بین دادرس و یکی از طرفین و یا همسر یا فرزند او دعوای حقوقی یا جزایی مطرح باشد و یا در سابق مطرح بوده و از تاریخ صدور حکم قطعی دو سال نگذشته باشد؛ و ـ دادرس یا همسر یا فرزند او دارای نفع شخصی در موضوع مطروح باشند.

در مورد ماده 91 دادرس پس از صدور قرار امتناع از رسیدگی با ذکر جهت، رسیدگی نسبت بـه مورد را بـه دادرس یا دادرسان دیگر دادگاه محول می نماید. چنانچه دادگاه فاقد دادرس بـه تعداد کافی باشد، پرونده را برای تکمیل دادرسان یا ارجاع بـه شعبه دیگر نزد رئیس شعبه اول ارسال می دارد و در صورتی کـه دادگاه فاقد شعبه دیگر باشد، پرونده را بـه نزدیکترین دادگاه هم عرض ارسال می نماید.