قانون آیین دادرسی مدنی مصوب 1379/01/21

معسر از هزینه دادرسی کسی است کـه بـه واسطه عدم کفایت دارایی یا عدم دسترسی بـه مال خود به طور موقت قادر بـه تأدیه آن نیست.

ادعای اعسار از پرداخت هزینه دادرسی ضمن درخواست نخستین یا تجدیدنظر یا فرجام مطرح خواهد شد. طرح این ادعا بـه موجب دادخواست جداگانه نیز ممکن است. اظهارنظر در مورد اعسار از هزینه تجدیدنظرخواهی و یا فرجام خواهی با دادگاهی می باشد کـه رأی مورد درخواست تجدیدنظر و یا فرجام را صادر نموده است. تبصره ـ الحاق 1394/12/18 ـ افراد تحت پوشش کمیته إمداد إمام خمینی (ره) و مددجویان مستمری بگیر سازمان بهزیستی کشور با إرائه کارت مددجویی و تأییدیه رسمی مراجع مزبور از پرداخت هزینه دادرسی معاف می باشند.

در صورتی کـه دلیل اعسار شهادت شهود باشد، باید شهادت کتبی حداقل دو نفر از اشخاصی کـه از وضعیت مالی و زندگانی او مطلع می باشند بـه دادخواست ضمیمه شود. در شهادت نامه، مشخصات و شغل و وسیله امرار معاش مدعی اعسار و عدم تمکن مالی او برای تأدیه هزینه دادرسی با تعیین مبلغ آن باید تصریح شده و شهود منشاء إطلاعات و مشخصات کامل و اقامتگاه خود را به طور روشن ذکر نمایند.

مدیر دفتر ظرف دو روز از تاریخ وصول دادخواست اعسار، پرونده را به نظر قاضی دادگاه می رساند تا چنانچه حضور شهود را در جلسه دادرسی لازم بداند، بـه مدعی اعسار اخطار شود کـه در روز مقرر شهود خود را حاضر نماید. مدیر دفتر نسخه دیگر دادخواست را برای طرف دعوای اصلی ارسال و در ضمن روز جلسه دادرسی را تعیین و ابلاغ می نماید. به هر حال حکم صادره در خصوص اعسار حضوری محسوب است.

معافیت از هزینه دادرسی باید برای هر دعوا به طور جداگانه تحصیل شود ولی معسر می تواند در تمام مراحل مربوط بـه همان دعوا از معافیت إستفاده کند.

در مورد دعاوی متعدّدی کـه مدعی اعسار بر یک نفر همزمان اقامه می نماید، حکم اعساری کـه نسبت بـه یکی از دعاوی صادر شود، نسبت بـه بقیه دعاوی نیز مؤثر خواهد بود.

اگر معسر فوت شود، ورثه نمی توانند از حکم اعسار هزینه دادرسی مورّث استفاده نمایند، لکن فوت مورّث در هر یک از دادرسی های نخستین و تجدیدنظر و فرجام مانع جریان دادرسی در آن مرحله نیست و هزینه دادرسی از ورثه مطالبه می شود، مگر آنکه ورثه نیز اعسار خود را ثابت نمایند.

هر گاه مدعی اعسار در دعوای اصلی محکومٌ له واقع شود و از اعسار خارج گردد، هزینه دادرسی از او دریافت خواهد شد.

از تاجر، دادخواست اعسار پذیرفته نمی شود. تاجری کـه مدعی اعسار نسبت بـه هزینه دادرسی می باشد، باید برابر مقرّرات قانون تجارت دادخواست ورشکستگی دهد. کسبه جز مشمول این ماده نخواهند بود.

پس از اثبات اعسار، معسر می تواند از مزایای زیر إستفاده نماید: 1 ـ معافیت موّقت از تأدیه تمام یا قسمتی از هزینه دادرسی در مورد دعوائی کـه برای معافیت از هزینه آن ادعای اعسار شده است. 2 ـ حق داشتن وکیل معاضدتی و معافیت موقت از پرداخت حق الوکاله.

هر گاه معسر بـه تإدیه تمام یا قسمتی از هزینه دادرسی متمکّن گردد، ملزم بـه تأدیه آن خواهد بود. همچنین اگر با درآمدهای خود بتواند تمام یا قسمتی از هزینه دادرسی را بپردازد، دادگاه با در نظر گرفتن مبلغ هزینه دادرسی و میزان درآمد وی و هزینه های ضروری زندگی مقدار و مدّت پرداخت هزینه دادرسی را تعیین خواهد کرد.